HISTORIA GOZDOWIC

Znaczek ze stemplem poczty w Gozdowicach. 1937 rok.

Znaleziska na terenie wsi pochodzące z najstarszego okresu kultury łużyckiej (1300 - 400 lat p.n.e.) w postaci siekierek ze skrzydełkami pozwalają przypuszczać istnienie tu osadnictwa już w tamtym okresie.
Pierwsza wzmianka o Gozdowicach w źródłach pisanych pochodzi z księgi ziemskiej margrabiego Ludwika Starszego z 1337 roku. „Gostebis est Slavica villa non habens agros”. Były one jeszcze wówczas osadą słowiańską, bez niemieckiego osadzenia, należącą do braci von Gustebiese. Po wygaśnięciu ich rodu wieś stała się własnością Zakonu Krzyżackiego. Następnie nabyta w 1466 roku przez Joannitów wchodziła w skład ich majątku zakonnego w Golicach.
W średniowieczu Gozdowice były siedzibą rycerzy - rabusiów często napadających na sąsiednie miasta. Literatura wspomina o obrabowaniu w 1447 roku kupców wrocławskich płynących Odrą.

Słabe gleby, na których jedynie bujnie rosły łąki, przez całe wieki określały zajęcia ludności. W XVII w. we wsi nie było ludności rolniczej; głównymi zajęciami była hodowla bydła i rybołówstwo. Następne lata przyniosły dalszy rozwój hodowli warunkowany korzystnym położeniem przy ważnym szlaku komunikacyjnym.
Czynnikiem utrudniającym życie ludzi w wioskach nadodrzańskich były częste wylewy rzeki. Podjęcie robót melioracyjnych na wielka skalę zarządził król Fryderyk Wilhelm II w roku 1746. Zaprojektował je i nadzorował inż. Neuwertz. Nowe koryto Odry przekopano najkrótszą drogą z Gozdowic do Hohensaathen. Na zmeliorowanych terenach na zachodnim brzegu rzeki zakładano nowe osady kolonizując je przybyszami z Austrii, Palatynatu, a także z Polski. Wtedy też powstały Gustebieser Loose - rolnicza część Gustebiese (Gozdowic). Osadnicy otrzymywali specjalne przywileje, dlatego kolonizacja ta była największą na Ziemi Chojeńskiej od czasów kolonizacji średniowiecznej.

Gozdowice były też świadkiem wydarzeń wojny siedmioletniej. To właśnie w tej miejscowości 23 sierpnia 1758 roku Fryderyk II przeprawił mostem pontonowym swoją armię liczącą 36 tysięcy żołnierzy na prawy brzeg Odry. Dwa dni później pokonał Rosjan w wielkiej bitwie pod Sarbinowem. Pomnik tego władcy stał na wysokiej nadodrzańskiej górze do czasu działań wojennych 1945 roku.

Pomnik poległych w wojnie austriacko - pruskiej w 1866 roku i w wojnie francusko - pruskiej 1870 roku.

Udział w wojnach był upamiętniony pomnikiem dla poległych w I wojnie światowej oraz głazem z wyrytymi nazwiskami Gozdowiczan poległych w wojnie austriacko - pruskiej w 1866 roku i w wojnie francusko - pruskiej 1870 roku. Głaz przetrwał do dziś (fot).

Przez wszystkie wieki istnienia Gozdowic Odra była czynnikiem kształtującym charakter miejscowości i zajęcia jej mieszkańców; wielu było szyprami, rybakami, liczni zajmowali się też kupiectwem, rękodziełem, hodowlą.
Już od 1854 roku istnieje w Gozdowicach Posterunek Wodny (na 645,3 km Odry) dokonujący pomiarów hydrologicznych i meteorologicznych oraz oznakowań szlaków żeglownych.
Największe powodzie zagroziły wsi w 1997 r., a wcześniej w roku 1855.
W 1939 roku wieś liczyła 1127 mieszkańców, a ziemia należąca do wsi obejmowała 1382 ha. Administracyjnie należały do niej też Gustebieser Loose, Dom przy przeprawie promowej (Fahrhaus) i Dom przy szosie (Chausseehaus). Prom łączył obie części wioski po obu stronach Odry.

Hotel w Gustebiese

Na prawy brzeg przeprawiano się do kościoła, szkoły, teatru, stacji paliw, licznych sklepów i warsztatów rzemieślniczych. Wieś miała urząd stanu cywilnego i pocztę, kąpielisko, restauracje i pensjonaty (fot).

Od wieku XIII do roku około 1820 miejscem pochówków był teren przy kościele (tu znaleziono podczas przebudowy kościoła ludzkie szczątki). Świadectwem jest też ocalały nagrobek Fryderyka Falckenberga z 1812 roku stojący obok kościoła. Później utworzono cmentarz na północnym skraju wsi, po prawej stronie drogi do Morynia, który funkcjonował do ok. 1918 r. Pozostały po nim szczątki kamiennych nagrobków i charakterystyczna roślinność cmentarna. „Nowy cmentarz” obwiedziony murem, z akacjowymi alejami w kształcie krzyża ulokowano po drugiej stronie moryńskiej drogi. W 1930 roku wybudowano na nim kaplicę cmentarną.

Kamień na starym cmentarzu

W latach siedemdziesiątych rozebrano kamienie nagrobne i wywieziono je jako materiał budowlany. Na miejscu pozostał imponujących rozmiarów nagrobny głaz, na którym kiedyś był napis Bernard Starcke. Staraniem byłych mieszkańców Gozdowic umieszczono na nim napis REOUIESCANT IN PACE (fot).

Niewielka odległość od Berlina i walory przyrodnicze okolicy decydowały o tym, że Gozdowice były miejscowością wypoczynkową berlińczyków.
Ostatnim niemieckim burmistrzem był Franz Ruckheim.

Nadejście Armii Czerwonej nastąpiło 1. lutego 1945 roku. Gozdowiczanie zostali wysiedleni w głąb kraju, a Gozdowice znów były miejscem działań wojennych. Saperzy I Armii Wojska Polskiego zbudowali tutaj most pontonowy, po którym żołnierze przeprawiali się za Odrę. Forsowanie rzeki trwało od 16 do 20 kwietnia. Działania frontowe w niewielkim tylko stopniu zniszczyły zabudowania wioski. Mocą uchwał Poczdamskich ogłoszonych dnia 2 sierpnia 1945 roku ustalających granicę zachodnią Polski na Odrze i Nysie należąca na terenie Pomorza Zachodniego Ziemia Chojeńska została przyłączona do Polski. W ten sposób podziałowi uległa wieś; Gustebieser Loose pozostały w Niemczech (później NRD), prawobrzeżne Gustebiese już pod nazwą Gozdowice znalazły się na terenie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.
Przejęcie Ziem Zachodnich przez Polskę stawiało ją przed koniecznością zaludnienia tych terenów, ponieważ po wysiedleniu mieszkającej tu ludności niemieckiej były one „pustynią”. Pierwszymi mieszkańcami Gozdowic byli powracający w 1945 r. z robót w Niemczech. Następni osadnicy przybyli w 1946 r. z kresów wschodnich. Rodziny zasiedlały po uzyskaniu zgody miejscowych władz opuszczone poniemieckie domostwa. Podejmowali pracę w Nadzorze Wodnym, który rozpoczął swoją działalność od 1946 roku. Mężczyźni pracowali w charakterze drwali w okolicznych lasach. Mieszkańcy wsi uprawiali ziemię, hodowali drób i otrzymane z UNRY bydło, a Władysław Atroszko założył pierwszy ul!
W 1956 r. wieś zelektryfikowano. Powstał sklep spożywczo - przemysłowy i „Klub rolnika” z punktem bibliotecznym. Dzieci z Gozdowic uczyły się w sąsiednich miejscowościach, ponieważ Gozdowice własnej szkoły nie miały. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych niezamieszkałe domy przeznaczono do rozbiórki. W ten sposób uzyskane materiały budowlane wywieziono na odbudowę miast w centralnej Polsce lub przeznaczono na naprawę ostróg odrzańskich. W latach sześćdziesiątych mieściła się w Gozdowicach składnica i punkt przeładunku drewna kopalnianego na płynące Odrą barki.


Od 16 kwietnia 1965 roku istnieje w Gozdowicach Muzeum Wojsk Inżynieryjnych I Armii Wojska Polskiego. Utworzono je w budynku, który podczas forsowania Odry był siedzibą dowódcy sztabu wojsk inżynieryjnych generała Jerzego Bordziłowskiego. Znajdują się w nim pamiątki wojsk inżynieryjnych 1 Armii WP, mapy frontu, modele oraz oryginalne łodzie, amfibie i pontony. Na pobliskim wzgórzu wzniesiono Pomnik Sapera.

Pierwsza wersja pomnika

Jego odsłonięcie miało miejsce w 1952 roku, a obecny wygląd nadano w roku 1972. Przy nim z okazji rocznic forsowania Odry odbywały się wiece, apele poległych i manifestacje. Nieopodal, przy dróżce wiodącej z muzeum do Odry zwanej „Drogą śmierci” znajduje się pamiątkowy głaz i tablica poświęcone żołnierzom organizującym przeprawę. Wydarzeniom II wojny światowej poświęcona jest też kamienna „Ściana chwały” z mapą Polski usytuowana przy drodze do Starych Łysogórek. W miejscu historycznego punktu obserwacyjnego Wojska Polskiego w roku 1945 znajduje się punkt widokowy na rozległą dolinę Odry.

Tekst: Barbara Atroszko

powrót do góry strony